Skip to content

Categories:

Coetzee

Dagboek van een slecht jaar (2007)

‘Dagboek van een slecht jaar’ van Coetzee is alleen typografisch een bijzonder werk. De ik-persoon, meneer C., een schrijver op leeftijd schrijft over allerlei actuele zaken. Deze tekst staat bovenaan de pagina. Onderaan de pagina staan (onder een lijn) nog twee verhalen: De gedachtenspinsel van de schrijver én het verhaal van Anya, de vrouw die de stukken voor de schrijver uittypt.
De teksten zijn intelligent geschreven en geven m.i. verhuld de politieke mening van Coetzee zelf weer. De verhalen zijn meer alledaags. Maar maken deze teksten samen met de twee verhalen een roman of is het geheel enkel een parodie op de roman of een poging tot een roman?
Als experiment vind ik deze roman niet erg geslaagd, maar de teksten gaan af en toe ook over muziek en literatuur. Hetgeen gezegd wordt over onder andere Bach, Sibelius, Tolstoj en Dostojevski maken voor mij veel goed: 
‘Ons beste bewijs dat het leven goed is, en daarom dat er misschien toch een God is wie ons welzijn ter harte gaat, is dat ieder van ons, op de dag dat we geboren worden, de muziek van Johann Sebastian Bach ontvangt. We ontvangen haar als een geschenk onverdiend, zonder er recht op te hebben, gratis.’
Over de Russische meesters zegt de ik-persoon: ‘Door hun voorbeeld word je een beter kunstenaar: en met beter bedoel ik niet bekwamer maar ethisch beter. Zij vernietigen je onzuivere pretenties; zij verhelderen je blik; zij sterken je arm.’ Daarmee blijkt zelfs een slecht jaar enkele mooie momenten te bevatten. [FB 20/12/2015]

Een langzame man (2005)

In de Australische plaats Adelaide wordt op een dag een man door een auto aangereden. Coetzee geeft aan deze man een naam en een biografie. Hij beschrijft de psychische en lichamelijke gevolgen van dit ongeluk. Door dit ongeluk verliest hij niet alleen een deel van zijn been, maar ook een groot deel van zijn zelfstandigheid.
Paul Rayment is een gepensioneerd portretfotograaf. Hij is gescheiden, woont alleen en heeft geen kinderen. Door het ontbreken van een partner en kinderen is hij geheel afhankelijk van zorgverleners, die hem als een klein kind behandelen. Een uitzondering vormt de Kroatische Marijana, die voor hem zorgt en hem perspectief biedt. Hij wordt verliefd op haar en beseft hoe zinloos zijn leven voor zijn ongeluk was. Maar hoeveel kans op liefde (van een getrouwde vrouw) en geluk (van kinderen) kan hij nog van het leven verlangen? Is hij niet alles kwijt?
Wij worden daarna in een nieuw hoofdstuk letterlijk op het verkeerde been gezet als er een nieuw personage haar intrede in zijn huis en leven doet: de schrijfster Elizabeth Costello. Maar zij is naast een personage (wij kwamen haar al eerder tegen in het werk Elizabeth Costello) ook de schrijfster van het verhaal. Zij probeert om de hoofdpersoon (een langzame man) tot meer zelfinzicht te bewegen en ook letterlijk meer in beweging te brengen. Maar is hij wel op zoek naar liefde en naar een nieuwe betekenis of heeft hij alleen behoefte aan zorg? Is er voor hem nog liefdevolle zorg mogelijk of rest er alleen nog professionele verpleging? Hoeveel mag en kan je van het leven nog verlangen? [FB 6/12/2015]

Citaat > Langzame man

U wil ik stof uw boeken af?
Elf uur ‘s ochtends en Marijana heeft kennelijk niets meer te doen.
‘Uitstekend, ga je gang. Je kunt er met de stofzuiger overheen gaan met dat mondstuk.’
Ze schudt haar hoofd. ‘Nee, ik maak ze goed schoon. U bent boekenspaarder, wil geen stof op boeken. U bent boekenspaarder, ja?’
Een boekenspaarder: worden mensen zoals hij zo genoemd in Kroatië? Wat zou het kunnen betekenen, boekenspaarder? Iemand die boeken spaart voor de vergetelheid? Iemand die zich vastklampt aan boeken die hij nooit leest? Zijn studeerkamer is van vloer tot plafond gestoffeerd met boeken die hij nooit meer zal openslaan, niet omdat ze niet de moeite waard zijn om te lezen maar omdat zijn tijd op raakt.‘ J.M. Coetzee, Langzame man [FB 1/12/2015]

Elizabeth Costello (2003)

Bijna ieder hoofdstuk van deze bundel met ‘verhalen‘ bevat een lezing van de fictieve Australische schrijfster Elizabeth Costello: een toespraak gehouden tijdens de ontvangst van een literaire prijs, een lezing ten overstaan van de passagiers van een cruise, een lezing over het probleem van het kwaad. Costello spreekt over morele zaken en over het ouder worden. De teksten zijn eerder verschenen in magazines zoals Salmagundi. Lezingen over dierenrechten zijn door Coetzee zelf gehouden in Princeton. Ze zijn de ontbrekende hoofdstukken 3 en 4 in dit werk. Het is dan ook lastig om een scheiding aan te brengen tussen de opvattingen van de schrijver Coetzee en zijn hoofdpersonage Elizabeth Costello. Zij put haar lessen vooral uit haar eigen ervaring en dat verzwakt haar lessen (want ze zijn zelden goed onderbouwd), maar juist door deze persoonlijke ervaringen winnen ze ook weer kracht.
Interessant vond ik uitsluitend de lezing over het probleem van het kwaad: Costello uit hierin kritiek op schrijvers die het kwaad oftewel de gruwelijkheden van een oorlog uitgebreid in hun werk behandelen. Dergelijke teksten confronteren ons niet alleen met het slechte in onszelf, maar zij maken ons ook slechter.
Door Elizabeth als alterego naar voren te schuiven slaagt Coetzee er mijns inziens in om beladen thema’s te behandelen, vanuit verschillende invalshoeken te belichten en er toch niet op afgerekend te worden. Voor een kennismaking met de persoon Coetzee is dit werk een must, maar aan te bevelen zijn toch vooral zijn meesterwerken zoals ‘In ongenade’ en ‘Wachten op de barbaren’. [FB 28/11/2015]

In ongenade (1999)

Coetzee schrijft in deze roman over zijn land van herkomst: Zuid-Afrika. De hoofdpersoon David Lurie is een man van in de vijftig, die lesgeeft aan de hogeschool in Kaapstad. Hij begint een affaire met één van zijn studenten, Melanie, en raakt in ongenade bij de school, zijn studenten en vooral de ouders van zijn leerlinge. Dat hij een dader is beseft hij eigenlijk niet. Zijn baan is hij evenwel definitief kwijt. Hij trekt in bij zijn dochter Lucy, die na het vertrek van haar vriendin alleen een biologisch boerenbedrijf runt. Om aan inkomsten te komen helpt hij zijn dochter en werkt in een dierenkliniek waar aan honden zonder eigenaar euthanasie wordt verleend.

Op een dag wordt de boerderij overvallen door drie zwarte mannen. Hij wordt opgesloten en mishandeld, maar zijn dochter wacht als vrouw een erger lot. Lucy ziet het echter als de prijs die zij als vrouw moet betalen. David beseft als hij het stille verdriet van zijn dochter ziet wat hij als man zijn leerling heeft aangedaan en gaat bij de ouders van zijn leerling om vergeving vragen.
David ziet zijn leven en dat van zijn dochter in het huidige Zuid-Afrika van na de apartheid als een hondenleven en in veel opzichten mensonwaardig. (Dat thema komt op de meeste covers goed tot uiting.) Alleen de keuze die Lucy uiteindelijk maakt geeft een sprankje hoop voor de toekomst. 

(FB 6/12/2015)

Wachten op de barbaren (1980)

De Griekse dichter Konstantínos Petros Kaváfis (1863–1933) heeft tijdens zijn leven geen werk gepubliceerd. Zijn werk werd na zijn dood pas uitgeven en vertaald. Hans Warren heeft zijn gedichten in het Nederlands vertaald. Eén van zijn meest interessante gedichten is: Wachten op de barbaren. De consuls, de senatoren, de keizer en de mensen op straat wachten op de komst van de barbaren, maar uiteindelijk komen ze niet:
Wat moet er nu van ons worden, zonder barbaren.
Die mensen waren tenminste een oplossing.
Coetzee heeft dit gedicht gebruikt als inspiratiebron voor zijn roman ‘Wachten op de barbaren’. In de oudheid werden vreemdelingen die de taal niet spraken door de Grieken barbaren genoemd. Dit komt ook tot uiting in het gedicht van de Griekse dichter Kavafis, waaraan Coetzee de titel voor zijn roman heeft ontleend.
De hoofdpersoon is een oude magistraat die een stad aan de rand van het rijk bestuurt. Als zijn stad volgens het rijk bedreigd wordt door de barbaren (de rondtrekkende nomadenstammen) wordt het leger gestuurd en de eerste barbaren gevangen genomen.
De magistraat heeft een ambivalente houding ten opzichte van de barbaren. Als onderdeel van het gezag begrijpt hij dat gevaarlijke elementen straf moeten krijgen. Maar als mens heeft hij zijn twijfels over de rechtvaardigheid van deze actie. Hij laat de gevangenen dan ook vrij. Maar een blind en kreupel gemaakte vrouw blijft achter. Als hij ook nog een verhouding krijgt met deze vrouwelijke gevangene en haar uiteindelijk terug brengt naar haar eigen volk, wordt hij als verrader gevangen gezet. De magistraat komt uiteindelijk weer vrij, maar hij is veranderd door alle gebeurtenissen.
Beschikken wij over macht of excelleren we alleen in onze machteloosheid? Wie zijn de barbaren of zijn wij onze eigen vijand? Vooral deze laatste vraag maakt dit briljante werk van Coetzee uiterst actueel. (FB 13/12/2015)

Glassworks

Filmmaker Scott Hicks volgde de componist Philip Glass gedurende 18 maanden en maakte hierover een persoonlijke documentaire: ‘Glass a portrait of Philip in twelve parts’. Hoewel deze documentaire de moeite waard is, gaat het meer over zijn leven dan over zijn werk. Glass zegt (terwijl hij de bodem voor een pizza maakt) tegen zijn interviewer: ‘Wil je dit nu ook echt filmen?’ Graag had ik juist meer over zijn werk gehoord en gezien.

Er is gelukkig ook de autobiografie van Glass met de opmerkelijke titel: ‘Woorden zonder muziek’. En ja ook hierin staan vooral zijn leven en zijn levensvisie centraal: Een leven lang leren en hard werken is zijn motto.

Glass heeft veel invloed ondergaan van literaire werken, kunst en filosofie. De opera ‘Wachten op de barbaren‘ is gebaseerd op het werk van Coetzee. Hij schreef filmmuziek bij onder meer ‘The Hours’ (over Virginia Woolf) en Mishima (over het leven van de Japanse schrijver). En het is juist de filmmuziek die ik van hem het meeste waardeer. Zijn muziek voegt absoluut een extra dimensie toe aan de filmbeelden.

(FB 14/5/2017)

IJzeren tijd

Coetzee is een schrijver die bedachtzaam formuleert (zowel in een zeldzaam interview met Wim Kayzer ‘Over de schoonheid en de troost’ als in zijn romans). In deze indrukwekkende roman ‘IJzeren Tijd’ uit 1990 is de hoofdpersoon Elizabeth Curren. Ze is classica (ze heeft onderricht gegeven in dode talen) en woont alleen in haar te grote huis in Kaapstad. Als ze pas te horen heeft gekregen dat ze kanker heeft besluit ze een brief te schrijven aan haar dochter, die met man en kinderen in het verre Amerika woont. Maar de ziekte is slechts een aanleiding tot dit zelfonderzoek. Haar persoonlijke aandoening is ook een ziekte die een heel land in zijn greep heeft. Haar zwarte dienstbode Florence staat met haar geweldadige zoon Bheki symbool voor de onbarmhartige, ijzeren tijd van na de Apartheid waarin Zuid-Afrika verkeert. Zij wordt ook zelf geconfronteerd met deze wrede, harde werkelijkheid bij een bezoek aan de krottenwijken en als het haar allemaal teveel wordt en ze terug wil naar haar huis krijgt ze als reactie, dat ze tenminste een huis heeft.
‘IJzeren tijd’ is dan ook geen troostrijk boek, maar wel een boek dat om troost vraagt. De enige vorm van medemenselijkheid, die ze in haar laatste levensfase heeft is de zwerver Vercueil, die met zijn hond zijn intrek in haar tuin heeft genomen. Hij heeft al van alles afstand genomen en leeft volstrekt op zichzelf in afwachting van zijn einde. Toch is het juist Vercueil die haar na een laatste explosie van geweld weer naar huis brengt. In hoeverre hij gezien kan worden als een moderne psychopompos, een begeleider van de ziel, die Elizabeth bij de hand neemt en naar de afgrond van haar eigen denken begeleidt, wordt slechts als suggestie meegegeven aan de lezer. In hoeverre hij ook symbool staat voor de afzichtelijke zelfkant van de samenleving, die mensen in de steek laat en eenzaam maakt is een deels beantwoorde vraag. Ook Elizabeth Curren is eenzaam en de latente vriendschap, die zich tussen deze twee mensen die zich aan de afgrond van hun bestaan bevinden is zowel ontroerend als onmogelijk.

J.M. Coetzee vertelt over zijn schrijverschap en leest de laatste alinea uit zijn werk ‘IJzeren tijd’. Hij leest voor uit de Nederlandse vertaling. Voorouders van Coetzee zijn in de zeventiende eeuw vanuit Nederland naar Zuid-Afrika geëmigreerd. Coetzee spreekt dan ook onder meer Engels, Afrikaans en Nederlands.

[youtube https://www.youtube.com/watch?v=Q3cuehVkplg?list=PLze7uXb3XPw7IzlR_MqnsBrfDytot2Adq&w=300&h=169]

Dierenleven (1999)

De hoofdpersoon in ‘Dierenleven’ is de Australische romanschrijfster Elizabeth Costello, die op de universiteit van Appleton een lezing en een gastcollege komt geven over een door haar gekozen thema. Ze kiest voor de wijze waarop wij de rationele mens eenzijdig verheerlijken en het niet-rationele dier verachten. Dit leidt er haars inziens toe dat we het dier slecht behandelen. Scherp is haar vergelijking tussen de dood van joden in de concentratiekampen en de uitbuiting van dieren in de bioindustrie. Maar hoewel haar vergelijking totaal misplaatst is, is haar doel enkel om erop te wijzen, dat wij in beide situaties de toeschouwer zijn die niet ingrijpt. Ze wil ons bewustzijn verhogen voor het leed dat dieren wordt aangedaan.
Op Appleton geeft haar zoon John les als docent natuur- en sterrenkunde en hij schaamt zich voor zijn moeder, die als activiste steeds weer de weinig vruchtbare confrontatie zoekt. Haar schoondochter Norma bekritiseert als eminente filosofe openlijk de lacunes in het denken van haar schoonmoeder. Ook het publiek geeft tegengas. Het zwakke betoog van Elizabeth roept een zekere sympathie op bij de lezer. Aangezien er geen alomvattend antwoord komt, nodigt dit ons uit om zelf onze positie te bepalen over de slechte verhouding tussen mens en dier en uiteindelijk ook tussen mens en mens. (FB 12/11/2015)

Citaat > Dierenleven

Ik wil een manier vinden om medemensen aan te spreken, die niet verhit is maar koel, niet polemisch maar filosofisch, die inzicht verschaft, in plaats van probeert ons onder te verdelen in rechtschapenen en zondaars, verlosten en verdoemden, schapen en bokken.’ J.M. Coetzee, Dierenleven [FB 14/11/2015]

We are not by nature cruel. In order to be cruel we have to close our hearts to the suffering of the other.‘ J.M. Coetzee In: Animals, Humans, Cruelty and Literature [FB 14/11/2015]

Een vrouw wordt ouder

De hoofdpersoon in de novelle ‘Een vrouw wordt ouder’ is de 72-jarige Australische schrijfster Elizabeth Costello. Ze is voor een paar dagen in Nice op bezoek bij haar dochter Helen,die succesvol een galerie runt. Haar zoon John komt ook voor een paar dagen over uit de Verenigde Staten (op doorreis naar een conferentie). Elizabeth heeft al snel door, dat haar kinderen een plan hebben. Haar dochter wil graag dat ze verhuist naar Nice. Haar zoon doet een tegenvoorstel en vraagt of ze met hem, zijn vrouw en kinderen in Baltimore wil komen wonen. Elizabeth moet laveren tussen de altruïstische wens van haar kinderen en haar eigenbelang, dat bij haar altijd voorop heeft gestaan: ‘Natuurlijk houden ze van haar, anders zouden ze niet iets voor haar bekokstoven. Toch voelt ze zich als zo’n Romeinse aristocraat die wacht tot hem de noodlottige slok wordt overhandigd, die wacht tot hem op de meest vertrouwelijke, meest sympathieke toon wordt meegedeeld dat men de beker in het algemeen belang zonder omhaal dient te ledigen.’

Een goed verhaal van Coetzee en een aanvulling op de verhalen over Elizabeth Costello, de fictieve romanschrijfster, die als het alter ego van de schrijver fungeert. Een mooie uitgave van Uitgeverij Cossee. [FB 15/11/2015]

Coetzee en Bach

‘Ons beste bewijs dat het leven goed is, en daarom dat er misschien toch een God is wie ons welzijn ter harte gaat, is dat ieder van ons, op de dag dat we geboren worden, de muziek van Johann Sebastian Bach ontvangt. We ontvangen haar als een geschenk onverdiend, zonder er recht op te hebben, gratis.’ J.M. Coetzee, Dagboek van een slecht jaar.

[FB 16/12/2015]

Bach

‘The picture I have of Bach is of a man sitting next to me at a keyboard. And he says, “Let’s try doing it this way”. And then he does it this way. He says, “Now let’s try doing it that way”. And he does it that way. And in this image he is the teacher, so he is teaching me these ways of doing it. But the thing that makes him special is that every time he does it, there is a mysterious moment in the improvisation that he produces, there is a mysterious moment at which he leaves you. He leaves you behind, he leaves your powers to follow him, to imitate him, to do what he is doing, behind.’
J.M. Coetzee in conversation with author Peter Sacks at the Lensic Theater in Santa Fe, New Mexico on November 8, 2001.

[FB 8/11/2015]

Citaat

‘So if we are going to be kind, let it be out of simple generosity, not because we fear guilt or retribution.’ J.M. Coetzee [FB 24/12/2015]

Citaat

J.M. Coetzee vertelt over zijn schrijverschap en leest de laatste alinea uit zijn werk ‘IJzeren tijd’. Hij leest voor uit de Nederlandse vertaling. Voorouders van Coetzee zijn in de zeventiende eeuw vanuit Nederland naar Zuid-Afrika geëmigreerd. Coetzee spreekt dan ook onder meer Engels, Afrikaans en Nederlands. [FB 7/11/2015] [Video is niet meer beschikbaar op youtube]

Coetzee en de Nobelprijs

John, de zoon van Elizabeth Costello, is heel toegewijd aan zijn moeder. Ook in zijn redevoering voor de Nobelprijs noemde John Coetzee zijn ouders, maar vooral zijn moeder.

[FB 15/11/2015]