Skip to content

Categories:

Tarkovski

Nostalghia

De hoofdpersoon in deze film uit 1983 van Tarkovski is de Russische dichter Andrej Gortsjakov, die op doorreis in Italië is met de vertaalster Eugenia. Hij wil met haar het schilderij Madonna del Parto van Piero della Francesca gaan zien, maar eenmaal bij de kerk weigert hij naar binnen te gaan. Hij is een complexe persoon en leeft in onvrede met zichzelf en de wereld.

Hij is bezig met een biografie over de 18de eeuwse Russische componist Pavel Sosnovski gebaseerd op het leven van Maksym Sozontovych Berezovsky, die een tijd verbleef in Italië. Deze componist kreeg heimwee, keerde terug naar Rusland en pleegde uiteindelijk zelfmoord. Dit heimwee naar zijn geboorteland, deze nostagie, de zwaarmoedigheid en het wankele evenwicht zijn hetgeen de schrijver en de componist overeenkomstig hebben.

De doorbraak tijdens zijn verblijf in Italië is zijn vriendschap met Dominico, die hem zijn verhaal vertelt en vraagt om in zijn naam een brandende kaars naar de overkant van een ondiepe poel te brengen. Andrej komt deze afspraak uiteindelijk na, maar terwijl de kaars blijft branden, dooft zijn levenslicht.

Nostalgia is een film met trage beelden, innerlijke schoonheid, poëtische teksten en muziek die begint als de dialoog ophoudt. Mooi is de herinnering aan zijn jeugd in Rusland en aan zijn moeder aan wie hij deze film ook liefdevol heeft opgedragen.

(FB 29/5/2016)

Het Offer

De hoofdpersoon Aleksander is schrijver en docent. Hij woont met zijn vrouw en zoontje in een huis aan de Zweedse kust. Zijn vrouw verwijt hem, dat hij zijn roemrijke carriére als toneelspeler heeft opgegeven. Zijn zoontje is ten gevolge van een keeloperatie tijdelijk ‘zo stom als een vis’. Hij houdt daarom in zijn wanhoop en eenzaamheid ellenlange, filosofisch getinte monologen.

Het verhaal van Tarkovski’s ‘Het Offer’ begint op de dag van zijn verjaardag als een paar vrienden op bezoek komen. Wat een heugelijke dag had moeten worden eindigt in een dag vol angst als ze via een tvuitzending te horen krijgen, dat er een nucleaire ramp plaats gaat vinden.

Door de voortdurende sfeer van dreiging besluit de hoofdpersoon Aleksander tot een persoonlijk offer. Hij belooft God om alles op te geven. Dit offer vormt het hart van de film en licht toe waarom de film begint en eindigt met het prachtige aria ‘Erbarme dich, mein Gott’ uit de Matthäuspassion van Bach.

Het Offer is een schitterende film, misschien wel zijn beste, die hij vanuit zijn ziek- en stervensbed heeft geregisseerd. De film begint en eindigt met een scène waarin het zoontje van Aleksander een dode boom elke dag water geeft in de hoop dat deze weer tot leven komt en vruchten draagt.

De film is hiermee ook Tarkovski’s testament en in liefdevolle nagedachtenis opgedragen aan zijn zoon.

(FB 31/5/2016)

De Spiegel

De film ‘De Spiegel’ van Tarkovski is niet chronologisch opgebouwd zoals ‘Het Offer’, maar bestaat uit fragmenten, dromen en historische beelden. Om de film te begrijpen moet je de film als het ware demonteren.

De hoofdpersoon Alexei is op zoek naar de verloren tijd van zijn jeugd. Hij denkt terug/droomt over zijn jeugd en zijn moeder Maroesja. Zij moet (doordat haar man in dienst is) alleen zorgen voor haar twee kinderen. Daarom gaat ze met haar zoon naar een welgestelde buurvrouw om enkele sieraden te verkopen. Tijdens dit bezoek kijkt de jongen in de spiegel en ontdekt zijn zelfbeeld en vallen op Bergsoniaanse wijze beeld en werkelijkheid samen. Maroesja heeft een drukke baan bij een uitgever en we zien haar als ze terug gaat naar haar werk, omdat ze wil controleren of er nog een fout is blijven staan in haar script. We zien haar ook als ze uitkijkt over een veld, terwijl haar nog jonge kinderen (een jongen en een meisje) in de hangmat slapen. In een andere scène zien en horen we Maroesja en haar man nadenken over de vraag of ze kinderen wensen. Op dat moment ziet zij een oude vrouw door het veld lopen met twee jonge kinderen alsof het de zielen van haar nog ongeboren kinderen zijn.

Als de inmiddels volwassen Alexei telefoneert met zijn moeder Maroesja, vertelt hij haar over zijn dromen, maar zij leeft enkel in het heden en breekt het gesprek abrupt af.

Alexei stuit op onbegrip bij zijn moeder, maar ook bij zijn vrouw. Hij staat op het punt om te gaan scheiden van zijn vrouw Natalia en hun gesprekken gaan vooral over de vraag bij wie hun zoon Ignat moet wonen. Natalia en Maroesja worden gespeeld door dezelfde actrice, waardoor de uitspraak: ‘Mijn moeder heeft jouw gezicht.’ begrijpelijk wordt. Als Maroesja in de spiegel kijkt ziet ze een oude vrouw.

De film is vooral ook een hommage aan zijn eigen vader en moeder. Zo wordt de rol van de oudere vrouw gespeeld door de eigen moeder van Tarkovski, die ook auteur was: Maria Vishnyakova. De gedichten van zijn vader Arseni Tarkovski worden ook door hemzelf voorgelezen. Maar met deze film heeft Tarkovski vooral een hommage gebracht aan zijn moeder.

De combinatie van prachtige, verstilde beelden met muziek van van Bach en Pergolesi maken ook deze film tot een literair unicum.

(FB 3/6/2016)

De jeugd van Ivan

De eerste van de zeven Tarkovskifilms was ‘De jeugd van Ivan’ (1962). Tarkovski baseerde de film op het verhaal van Vladimir Bogomolov. In deze zwart-wit film geniet de 12-jarige hoofdpersoon Ivan aanvankelijk een gelukkige en zorgeloze jeugd met zijn moeder. Zij wordt echter evenals de rest van zijn familie door Duitse soldaten doodgeschoten. Hij zet zich hierna in als spion voor de partizanen en daarna bij een legereenheid.

Van een jeugd of geluk is voor Ivan eigenlijk geen sprake meer. Zijn doel is enkel nog vergelding, een doel dat uiteindelijk niet gerealiseerd wordt en hem het leven kost. De film eindigt met een terugblik, waarin we Ivan zien spelen op het strand: zorgeloos en gelukkig.

De films van Tarkovski bevatten naast psychologische diepgang ook commentaar op de eigen geschiedenis. Het thema kinderen in de Tweede Wereldoorlog oorlog wordt realistisch benaderd en leverde Tarkovski veel kritiek op. Dat Tarkovski hierop ook doelde blijkt uit zijn volgende opmerking: ‘In Bogomolovs verhaal is deze fase, doorkruist door de dood, de laatste. De zin, de gehele tragiek van Ivans leven wordt erin geconcentreerd. en hierdoor wordt de waanzin van de oorlog met onverwachte heftigheid gevoeld en begrepen.’ uit: Andrei Tarkovski, De verzegelde tijd, p.17

(FB 11/6/2016)

Stalker

De film ‘Stalker’ van Tarkovski is een intrigerende film, omdat het een historisch en profetisch karakter heeft en tevens filosofische en psychologische inzichten biedt.

Een gids brengt mensen illegaal naar een braakliggend natuurgebied, dat ten gevolge van een meteoriet is afgezet en door militairen wordt bewaakt. Het gebied wordt de Zone genoemd en de man die hen rondleidt heet de Stalker (hetgeen overigens niets met stalken te maken heeft). Hij brengt hen naar een bunker, waarin zich een Kamer bevindt, waarin de diepste wensen van mensen uitkomen.

De twee personen, die met hem meegaan hebben bijnamen. De één heet de Professor en is een zwijgzame wetenschapper op zoek naar kennis en de ander heet Schrijver en is een cynische auteur op zoek naar inspiratie. Interessant zijn vooral de monologen, die de hoofdpersonages houden. Zo vraagt de schrijver in een beroemde monoloog zich af: ‘Maar als ik over honderd jaar niet meer gelezen word, waarom zou ik dan in vredesnaam schrijven.’ De professor vraagt zich af of de mensheid niet beter af is zonder de Kamer, want ook dicators kunnen hier hun dromen uit laten komen. Toch besluit hij, dat de Zone een functie heeft, die de mensheid niet ontnomen mag worden en zijn plannen om de Kamer te vernietigen zet hij niet door.

Stalker keert met de twee mensen, die hij heeft rondgeleid, weer behouden terug en wordt door zijn vrouw en kind opgewacht. De vrouw van Stalker is ook zonder de Zone tot het inzicht gekomen dat geluk in zijn pure vorm niet bestaat. Zij is degene die zich aan het einde van de film direct tot de kijker richt: ‘En als er geen verdriet in ons leven was, zou ‘t er niet beter op worden. ‘t Zou slechter zijn. Want dan zou er ook geen geluk zijn. En er zou geen hoop zijn.’ En de hoop is als enige in Pandora’s doos met buitenaarde, chemische en nucleaire rampen overgebleven om de mensheid troost te bieden.

Opmerkelijk is dat deze film in donkere, monchrome, sepia tinten is opgenomen en het beeld pas in de Zone naar kleur overgaat. De film is deels opgenomen in een sterk verontreinigd gebied bij een oude chemische fabriek in Tallinn en de Zone vertoont overeenkomsten met het zeven jaar latere gebied, dat ten gevolge van een nucleaire ramp de stad Tsjernobyl onleefbaar en verlaten maakte. De wetenschappers die dit gebied bestuderen en de gidsen die mensen hier illegaal rondleiden noemen zich als verwijzing naar en eerbetoon aan Tarkovski stalkers.

(FB 8/6/2016)

Andrej Roeblov

De film ‘Andrej Roeblov’ van filmregisseur Tarkovski is gebaseerd op het levensverhaal van de monnik en iconen- en frescoschilder Andrej Roeblov (1360-1420) en beschrijft zijn verblijf in het klooster, zijn werkzaamheden als frescoschilder in kerken, de vriendschappen die hij sluit en de keuzes die hij maakt.

Als hij tijdens een kerkdienst een inval van de tartaren meemaakt en geconfronteerd wordt met hun barbaarse wreedheden, besluit hij om nooit meer te schilderen en te spreken. Zijn vertrouwen in God en de mensheid heeft hij verloren.

Door zijn ontmoeting met Boris, zoon van een klokkengieter die de opdracht krijgt om een nieuwe klok te gieten voor een kerk, raakt hij persoonlijk betrokken bij het lot van deze jongen, die zijn familie heeft verloren, maar er toch in slaagt om dit kunstwerk voor God te maken. Roeblov gaat weer schilderen en zijn beroemdste, iconische werken ontstaan.

De film is in zwart-wit en gaat in de laatste 6-8 minuten opeens over in kleur als zijn iconen worden getoond. Ook zijn bekendste Icoon van de Heilige Drie-eenheid komt dan wonderschoon in beeld.

(FB 5/6/2016)

Andrei Tarkovsky – Poetic Harmony

(FB 3/6/2016)

Solaris

De film is genoemd naar de planeet Solaris. In de baan om deze planeet bevindt zich een ruimtestation. De hoofdpersoon Kris Kelvin gaat als psycholoog onderzoek doen als een aantal bemanningsleden overleden zijn (door zelfmoord) en de twee overgebleven bemanningsleden waanvoorstellingen hebben. De intelligente oceaan die de planeet geheel bedekt is in staat om wensen van de bewoners van het ruimtestation te vervullen. Ze worden geconfronteerd met mensen uit hun verleden en geconfronteerd met traumatische ervaringen.

Kris materialiseert door zijn dromen zijn overleden vrouw Hari en herleeft emoties als geluk en verlies. Zij is echter slechts een bezoeker, maar door zijn omgang met haar wordt ze steeds echter. Als zij evenals de echte Hari ook haar leven beeïndigd, keert Kris naar de aarde terug.

De film ‘Solaris’ uit 1972 van de Russische filmregisseur Tarkovski is gebaseerd op het gelijknamige boek van de Poolse schrijver Stanislaw Lem. Een belangrijke vraag die gesteld wordt is: Wat maakt ons tot mens en hoeverre kennen we onzelf? ‘Man has gone out to explore other worlds and other civilizations without having explored his own labyrinth of dark passages and secret chambers, and without finding what lies behind doorways that he himself has sealed.’ Tarkovski geeft aan, dat we eerder een spiegel nodig hebben om tot zelfreflectie te komen: “We have no need of other worlds. We need mirrors. We don’t know what to do with other worlds. A single world, our own, suffices us; but we can’t accept it for what it is.’

Tarkovski heeft ook in deze film zijn bekende thema’s verwerkt: muziek (van Bach), iconen (van Roebljov), schilderijen (Pieter Breugel de oudere). Vooral de scène in de bibliotheek, waarin Kris en Hari in een moment van gewichtloosheid langs de schilderijen van Bruegel (de seizoenen en de val van Icarus) zweven, is beroemd geworden.

(FB 28/5/2016)

Stabat Mater

Historische beelden worden door Tarkoski gecombineerd met het Stabat Mater van Pergolesi en prachtige afbeeldingen van Leonardo da Vinci.

[youtube https://www.youtube.com/watch?v=Wgx4oI0mtRA&w=300&h=225]

(FB 3/6/2016)

Erbarme dich

De poëtische introductie met muziek van Bach en op de achtergrond het schilderij ‘De aanbidding der wijzen’ van Leonardo da Vinci en dan moet de film nog beginnen …..

(FB 31/5/2016)

Tarkovsky quartet

Het Tarkovsky quartet bestaat uit musici geïnspireerd door films.

(FB 30/5/2016)

A Word

‘To light up posthumously, like a word.’ Tarkovski

(FB 29/5/2016)

Art

‘Some sort of pressure must exist; the artist exists because the world is not perfect. Art would be useless if the world were perfect, as man wouldn’t look for harmony but would simply live in it. Art is born out of an ill-designed world.’ Andrei Tarkovsky

(FB 28/6/2016)

Poetic Harmony

[FB 3/6/2016]